Наврӯз ҳамчун таҷассумгари эҳёи фарҳанги миллӣ
Наврӯз яке аз куҳантарин ҷашнҳои тамаддуни башарӣ ба шумор меравад, ки оғози баҳор, баробар шудани шабу рӯз ва навшавии табиатро таҷассум мекунад. Ин ҷашн аз давраҳои бостон то имрӯз ҳамчун рамзи эҳё, поксозии маънавӣ ва оғози давраи нави зиндагӣ пазируфта шудааст. Дар фарҳанги халқҳои ориёӣ Наврӯз танҳо як ҷашни тақвимӣ нест, балки падидаи фарҳангиву маънавие мебошад, ки муносибати инсонро ба табиат, ҷомеа ва арзишҳои ахлоқӣ инъикос менамояд.
Дар шароити муосири ҷаҳонишавӣ масъалаи ҳифзи арзишҳои миллӣ ва эҳтиром ба гуногунрангии фарҳангӣ аҳамияти бештар пайдо кардааст. Дар ҳамин замина Наврӯз ҳамчун мероси нодири фарҳангӣ метавонад барои таҳкими ҳамдигарфаҳмӣ, дӯстӣ ва ҳамзистии осоиштаи мардумон саҳми муҳим гузорад. Ин ҷашн арзишҳои сулҳ, некӣ, эҳтиром ба табиат ва ҳамбастагии иҷтимоиро тарғиб намуда, ба рушди фарҳанги сулҳ мусоидат мекунад. Аз ин рӯ, омӯзиши моҳият ва аҳамияти фарҳангии Наврӯз дар илми муосир низ муҳим арзёбӣ мегардад.
Манбаъҳои таърихӣ нишон медиҳанд, ки таърихи Наврӯз ба ҳазорсолаҳои дур мерасад. Дар фарҳанги мардумони қадим мушоҳидаи қонунҳои табиат, махсусан ҳаракати офтоб ва тағйири фаслҳо, нақши муҳим дошт. Баробар шудани шабу рӯз ҳамчун нишонаи оғози давраи нави ҳаёт дарк мегардид. Барои мардум ин падида рамзи мувозинат, тартиб ва ҳамоҳангии зиндагии инсон бо табиат ба шумор мерафт.
Дар ривоятҳои қадим пайдоиши Наврӯз ба номи подшоҳи афсонавии ориёӣ Ҷамшед вобаста дониста мешавад. Мувофиқи ривоятҳо, дар давраи ҳукмронии ӯ адолат, фаровонӣ ва оромӣ дар ҷомеа ҳукмфармо буд. Аз ин рӯ, мардум рӯзи ба тахт нишастани ӯро рӯзи нав номидаанд. Гарчанде ин ривоят хусусияти рамзӣ дорад, аммо он нишон медиҳад, ки Наврӯз аз ибтидо бо мафҳумҳои некӣ, адолат ва созандагӣ пайвастагӣ доштааст.
Осори адабии классикии форсу тоҷик низ ба ин ҷашн таваҷҷуҳи зиёд зоҳир кардааст. Шоири бузурги форсу тоҷик Абулқосим Фирдавсӣ дар асари машҳури худ «Шоҳнома» Наврӯзро ҳамчун рӯйдоди муҳим дар таърихи фарҳанги ориёӣ тасвир мекунад:
Ба Ҷамшед бар гавҳар афшондаанд,
Мар он рӯзро рӯзи нав хонданд.
Ин байт гувоҳи он аст, ки Наврӯз дар фарҳанги қадим таҷассумгари пирӯзии некӣ, шодмонӣ ва эҳёи зиндагӣ маҳсуб меёфт.
Дар тӯли асрҳо ин ҷашн дар байни халқҳои гуногун бо анъанаҳои мухталиф таҷлил мегардид, аммо моҳияти асосии он - эҳтиром ба табиат, навсозии зиндагӣ ва таҳкими арзишҳои инсонӣ - тағйир наёфтааст. Ҳамин хусусият боис гардидааст, ки Наврӯз то имрӯз ҳамчун ҷузъи муҳими фарҳанги бисёр халқҳо боқӣ монад.
Бо ба даст овардани истиқлолияти давлатӣ дар Ҷумҳурии Тоҷикистон таваҷҷуҳ ба эҳё ва рушди суннатҳои миллӣ бештар гардид. Дар ин раванд Наврӯз ҳамчун мероси арзишманди ниёгон мақоми муҳим пайдо карда, ба яке аз рамзҳои муҳими фарҳанги миллӣ табдил ёфт. Имрӯз ин ҷашн дар саросари кишвар бо шукӯҳу шаҳомати хос баргузор мегардад. Дар доираи он намоишҳои ҳунарҳои мардумӣ, бозиҳои миллӣ, барномаҳои фарҳангӣ ва дигар анъанаҳои қадимӣ ташкил карда мешаванд, ки ба ҳифзи мероси фарҳангии халқ мусоидат менамоянд.
Асосгузори сулҳу ваҳдати миллӣ, Пешвои миллат, муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон дар яке аз суханрониҳои худ чунин иброз намудаанд: «Наврӯз аз ҷумлаи куҳантарин ва муқаддастарин суннатҳои миллии мардуми мо мебошад, ки дар тӯли ҳазорсолаҳо арзишҳои баланди инсонӣ ва фарҳангиро ҳифз намудааст».
Ин андеша нишон медиҳад, ки Наврӯз на танҳо ҷашни миллӣ, балки унсури муҳими худшиносии фарҳангии ҷомеа мебошад. Дар бархе аз асарҳои илмӣ онро чун сутуни хештаншиносии миллати тоҷик низ хондаанд.
Дар замони муосир аҳамияти байналмилалии Наврӯз низ бештар гардид. Бо назардошти арзиши таърихӣ ва фарҳангии он, бо иқдоми Садри тамаддунофари миллат, муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон соли 2009 Наврӯз ба Феҳристи мероси ғайримоддии фарҳангии инсоният ворид карда шуд. Баъдан, соли 2010 дар Иҷлосияи 64-и Маҷмааи умумии Созмони Милали Муттаҳид 21 мартро ҳамчун Рӯзи байналмилалии Наврӯз эълон намуд. Ин иқдом шаҳодат аз он медиҳад, ки Наврӯз имрӯз на танҳо ба як миллат, балки ба тамоми ҷомеаи ҷаҳонӣ тааллуқ дорад ва сар то сари олам ҳама бо ибораи тоҷикии “Наврӯз муборак” ҳамдигаро табрик менамоянд, ки боиси сарфарозии мо тоҷикон аст:
Базми гул дар чамани Наврӯз аст,
Даври ғул-ғулфикани Наврӯз аст,
То ба гардун сухани Наврӯз аст,
Тоҷикистон ватани Наврӯз аст.
Имрӯз ин ҷашн дар бисёр кишварҳои ҷаҳон таҷлил мегардад. Дар ин рӯз барномаҳои фарҳангӣ, фестивалҳо, намоишҳои ҳунарҳои мардумӣ ва ҳамоишҳои илмӣ баргузор мешаванд. Чунин чорабиниҳо барои муколамаи фарҳангҳо ва тақвияти робитаҳои байни халқҳо замина фароҳам меоранд.
Яке аз хусусиятҳои муҳими Наврӯзи соҳибистиқлолӣ нақши он дар таҳкими ҳамбастагӣ ва ваҳдати ҷомеа мебошад. Дар рӯзҳои таҷлили ин ҷашн мардум ба ҳам наздик мешаванд, ба дидорбинии якдигар мераванд ва муҳити дӯстиву ҳамдигарфаҳмиро тақвият медиҳанд. Наврӯз мардумро ба эҳтироми калонсолон, дастгирии ниёзмандон ва таҳкими муносибатҳои иҷтимоӣ ҳидоят мекунад. Дар фарҳанги мардумӣ анъанаҳои нек чун кумак ба шахсони эҳтиёҷманд, зиёрати пиронсолон ва анҷом додани корҳои хайр аз ҷумлаи суннатҳои муҳими ин ҷашн ба ҳисоб мераванд.
Дар ин бобат Пешвои миллат, муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон таъкид медоранд, ки: «Наврӯз ҷашни меҳру муҳаббат, дӯстиву ҳамдигарфаҳмӣ ва ҳамбастагии мардум мебошад, ки метавонад ҷомеаро ба сӯи сулҳ ва созандагӣ раҳнамоӣ намояд».
Ин андешаҳо аҳамияти иҷтимоии Наврӯзро дар таҳкими ҳамдилии мардум ва пойдории ҷомеа нишон медиҳанд.
Ҳамин тавр, Наврӯз имрӯз аз доираи як ҷашни миллӣ фаротар рафта, ба падидаи муҳими фарҳангии ҷаҳонӣ табдил ёфтааст. Он халқҳои гуногуни ҷаҳонро дар атрофи арзишҳои умумии инсонӣ муттаҳид намуда, ба рушди фарҳанги сулҳ ва ҳамдигарфаҳмӣ мусоидат мекунад. Ҳифз ва густариши суннатҳои Наврӯз барои тарбияи эҳтиром ба мероси таърихӣ, таҳкими робитаҳои фарҳангӣ ва рушди арзишҳои инсонпарварӣ аҳамияти калон дорад. Аз ин рӯ, ин ҷашни куҳан метавонад дар оянда низ ҳамчун василаи таҳкими дӯстӣ ва ҳамбастагии мардумони ҷаҳон хизмат намояд.
Дар ин росто, бо истифода аз ин фурсат аҳли илму зиё ва тоҷикони ҷаҳонро бо фарорасии фасли пурфайзи баҳор ва ҷашни бостонии Наврӯз, ки рамзи эҳёи табиат, навсозии зиндагӣ ва густариши арзишҳои неки инсонӣ мебошад, мо аҳли зиё ва намояндагони соҳаи маорифи кишвар тамоми мардуми куҳанбунёду фарҳангпарвари тоҷикро самимона шодбош мегӯем. Бигзор Наврӯзи хуҷаста ба ҳар хонадон файзу баракат, ба дилҳо умеду рӯшноӣ ва ба Ватани азизамон сулҳу суботи пойдор, пешрафту шукуфоӣ оварад. Наврӯз муборак!
Сафарзода Сафармад Саид-сардори раёсати назорати давлатии муассисаҳои таҳсилоти ибтидоӣ, миёнаи касбӣ ва таълимӣ калонсолон